Tai nạn máy bay năm 2025 có khiến hàng không trở nên nguy hiểm hơn? Giới chuyên gia nói không

Theo Hiệp hội Vận tải Hàng không Quốc tế (IATA), một hành khách phải bay mỗi ngày trong hơn 15.000 năm mới có khả năng gặp một tai nạn hàng không gây tử vong. Tuy nhiên, sau vụ tai nạn thảm khốc của Air India hồi tháng 6—khi chiếc Boeing 787 rơi chỉ 30 giây sau khi cất cánh tại Ahmedabad, cướp đi sinh mạng của 260 người—không ít người đã bắt đầu nhìn tấm vé máy bay của mình với ánh mắt lo ngại hơn bao giờ hết.

Chào mừng đến với tâm lý học về nhận thức rủi ro—nơi bộ não con người luôn thất bại trong việc đánh giá xác suất, và nơi truyền thông hiện đại khiến những sự kiện hiếm hoi bỗng trở nên phổ biến trong mắt công chúng.

Chuyện gì thực sự đã xảy ra với ngành hàng không năm 2025?

Không thể phủ nhận, năm 2025 chứng kiến một số vụ tai nạn hàng không gây sốc. Vụ tai nạn của Air India là thảm họa hàng không thương mại nghiêm trọng nhất trong một thập kỷ, đồng thời là vụ tử nạn đầu tiên liên quan đến dòng máy bay Boeing 787. Trước đó, cuối năm 2024, thảm họa của Jeju Air tại Hàn Quốc đã khiến 179 người thiệt mạng. Tháng 1, một máy bay của Air Busan bốc cháy, và một chuyến bay của Japan Airlines phải hạ cánh khẩn cấp sau khi rơi 8.000 mét tại Osaka.

Nghe có vẻ đáng sợ? Nhưng thực tế lại khác hẳn. Theo Cục Lưu trữ Tai nạn Máy bay (Bureau of Aircraft Accidents Archives), nửa đầu năm 2025 chỉ ghi nhận 54 vụ tai nạn hàng không trên toàn cầu—giảm so với con số 70 vụ cùng kỳ năm trước.

Số liệu từ IATA còn cho thấy bức tranh sáng sủa hơn: tỷ lệ tai nạn toàn cầu năm 2024 chỉ ở mức 1,13 trên mỗi triệu chuyến bay—thấp hơn mức trung bình 5 năm là 1,25. Rủi ro tử vong cũng giảm còn 0,06, thấp hơn mức lịch sử là 0,1. Trong khi đó, nhu cầu đi lại tăng 5% so với cùng kỳ, với hơn 4,5 tỷ lượt hành khách an toàn trên toàn thế giới.

Tại sao chúng ta đánh giá sai rủi ro hàng không?

Kinh tế học hành vi cho thấy những vụ tai nạn nghiêm trọng thường là các “ngoại lệ thống kê”—các sự kiện hiếm hoi nhưng lại thu hút sự chú ý mạnh mẽ vì “hiệu ứng sẵn có” trong tâm lý học: chúng ta dễ dàng đánh giá rủi ro dựa trên những gì dễ nhớ, dễ hình dung.

Nếu ví thị trường chứng khoán là an toàn hàng không, thì những vụ tai nạn máy bay này giống như “Ngày thứ Hai đen tối”—hiếm gặp nhưng gây chấn động tâm lý. Giống như nhà đầu tư thường phản ứng thái quá trước các đợt sụt giảm thị trường, hành khách cũng dễ bị lung lay bởi vài tai nạn nổi bật dù thống kê tổng thể vẫn cho thấy mức độ an toàn cao.

Sau vụ Air India, các đại lý du lịch tại Ấn Độ ghi nhận lượng đặt vé giảm 30–35%, trong khi hơn 20% hành khách hủy chuyến đã đặt. Dữ liệu từ Google Trends cho thấy số lượt tìm kiếm từ khóa “sợ bay” tại Ấn Độ tăng mạnh và duy trì ở mức cao nhiều tháng sau đó. Một trung tâm trị liệu ở Bengaluru chuyên hỗ trợ người sợ bay báo cáo lượng khách hàng mới tăng gấp 10 lần.

Trong khi đó, các vụ tai nạn giao thông đường bộ tại Ấn Độ cướp đi khoảng 400 sinh mạng mỗi ngày. Trong cùng tuần diễn ra vụ tai nạn Air India, có thể nhiều người đã thiệt mạng vì tai nạn ô tô hơn là vì máy bay. Nhưng không ai vì thế mà hủy chuyến Grab.

Mạng xã hội: chất xúc tác cho nỗi sợ bay

Nỗi sợ hàng không ngày nay không chỉ đến từ sự kiện, mà còn được khuếch đại bởi mạng xã hội. Khi chiếc máy bay của Japan Airlines rơi đột ngột và mặt nạ oxy bung ra, hành khách đã quay lại toàn bộ cảnh tượng kinh hoàng đó. Video lan truyền chóng mặt, tạo ra “ảo giác tần suất”—hiện tượng khi việc tiếp xúc lặp lại khiến ta cảm thấy sự việc xảy ra thường xuyên hơn thực tế.

Sự lan tỏa của nỗi sợ này khiến cho mọi lần hạ cánh gập ghềnh, mọi sự cố nhỏ cũng có thể trở thành “tin nóng”. Thế hệ hành khách hiện tại có thể đã xem nhiều vụ “tai nạn” hàng không hơn cả ông bà họ từng biết—dù xác suất xảy ra tai nạn thực tế đã giảm mạnh qua nhiều thập kỷ.

Trong khi đó, hàng loạt cải tiến về an toàn lại ít được chú ý. Máy bay hiện đại được trang bị hệ thống dự phòng kép, radar thời tiết tiên tiến và công nghệ tránh va chạm. Các quốc gia Đông Nam Á đang số hóa hệ thống kiểm soát không lưu, còn tiêu chuẩn đào tạo phi công không ngừng được nâng cao.

Điều này có ý nghĩa gì với khách du lịch và nhà đầu tư Đông Nam Á?

Với giới đầu tư và doanh nhân thường xuyên bay trong khu vực, tâm lý sợ rủi ro này vừa là thách thức, vừa là cơ hội. Các hãng bay có hồ sơ an toàn tốt nhưng truyền thông kém có thể chịu thiệt hại đặt vé nặng nề sau sự cố—tạo ra cơ hội đầu tư giá trị ngắn hạn cho nhà đầu tư thông minh.

Ngược lại, các hãng bay biết cách xử lý khủng hoảng một cách minh bạch thường được khách hàng tín nhiệm hơn. Singapore Airlines là ví dụ điển hình khi duy trì được định giá cao nhờ chiến lược truyền thông an toàn hiệu quả, ngay cả khi khu vực xảy ra biến động.

Về mặt vĩ mô, các nền kinh tế phụ thuộc vào du lịch như Thái Lan hay Philippines dễ bị tác động bởi làn sóng lo ngại bay, ngay cả khi rủi ro không thay đổi. Nhà đầu tư thông minh nên theo dõi không chỉ các chỉ số an toàn, mà còn cả xu hướng nhận thức của công chúng—vì những đợt giảm đặt vé ngắn hạn thường là điểm mua lý tưởng cho cổ phiếu ngành du lịch.

Với từng hành khách, câu chuyện chỉ đơn giản là: bay vẫn an toàn hơn nhiều so với đi ô tô. Theo số liệu, khả năng tử vong khi đi ô tô cao gấp 2.000 lần so với bay thương mại, tính theo quãng đường di chuyển.

Góc nhìn của Alex

Tôi hiểu cảm giác đó. Nhìn thấy một chiếc Boeing 787 nổ tung sau khi cất cánh tạo cảm giác kinh hoàng hơn nhiều so với đọc các bảng số liệu khô khan. Bộ não chúng ta được lập trình để sợ hãi những mối đe dọa hiển hiện, thay vì hiểu xác suất hay các chỉ số an toàn đang ngày càng được cải thiện.

Nhưng thực tế dành cho nhà đầu tư là: những tai nạn hàng không trong năm 2025, dù thương tâm, chỉ là ngoại lệ thống kê trong một ngành vận chuyển 4,5 tỷ lượt hành khách mỗi năm với mức độ an toàn phi thường. Rủi ro thực sự không nằm ở việc bay—mà nằm ở chỗ để nỗi sợ vô lý chi phối quyết định đi lại và đầu tư.

Chuyên gia hàng không Marco Chan đã nói rõ: những vụ tai nạn này vẫn là “các trường hợp hiếm hoi trong một ngành vận hành hơn 100.000 chuyến bay mỗi ngày trên toàn thế giới.” Bầu trời không trở nên nguy hiểm hơn. Chúng ta chỉ đang giỏi hơn trong việc theo dõi những khoảnh khắc hiếm hoi khi mọi thứ xảy ra sai.

Hãy nhớ điều đó vào lần tới khi máy bay rung lắc vì nhiễu động—không phải máy bay gặp nguy hiểm, mà là hạch hạnh nhân trong não bạn đang báo động.

Alex Grant phân tích biến động thị trường tài chính toàn cầu cho nhà đầu tư Đông Nam Á qua chuyên mục “State of the Street.”