Quan hệ Mỹ - Iran: 70 năm căng thẳng ảnh hưởng thế nào đến giá dầu và thị trường toàn cầu

Cuộc đảo chính năm 1953, các cuộc khủng hoảng dầu mỏ và chiến tranh ủy nhiệm đã biến Trung Đông thành sân khấu của mối hận thù đắt đỏ nhất thế giới — và tác động trực tiếp đến danh mục đầu tư của bạn.

Phố Wall mê kịch tính, nhưng quan hệ Mỹ - Iran không chỉ là một vở kịch. Nó là một bộ phim dài tập kéo dài 7 thập kỷ, có cả vũ khí hạt nhân và tàu chở dầu. Sau khi xung đột 12 ngày giữa Israel và Iran kết thúc bằng một lệnh ngừng bắn mong manh hồi tháng 6/2025, nhà đầu tư toàn cầu lại đặt câu hỏi quen thuộc đã đẩy giá dầu tăng 8%: Liệu Tehran có "chơi đẹp" với Washington, hay ta lại chuẩn bị bước vào phần tiếp theo của loạt phim “Gây áp lực tối đa”?

Điều mà nhà đầu tư Đông Nam Á cần hiểu rõ: chuyện này không chỉ là chính trị Trung Đông. Khi Iran đối đầu với Mỹ, giá dầu nhảy múa, cổ phiếu quốc phòng bật tăng, và các tài sản trú ẩn như vàng hay đồng yên Nhật trở thành điểm đến hấp dẫn cho các quỹ từ Singapore đến Seoul.

Hồn ma năm 1953: Vì sao Iran không tin Mỹ

Muốn hiểu vì sao Iran vẫn “thù dai” như người bạn cũ từng bị phản bội ở cấp ba, ta phải quay về năm 1953. Khi đó, Thủ tướng Iran – Mohammad Mossadegh – quyết định quốc hữu hóa ngành dầu mỏ, đuổi các công ty dầu khí Anh ra khỏi nước. Phản ứng của phương Tây? Một cuộc đảo chính do CIA hậu thuẫn, khôi phục chế độ quân chủ và đảm bảo dòng dầu vẫn chảy về phương Tây.

Với người Iran, đây không chỉ là chính trị – mà là bằng chứng rằng Mỹ sẵn sàng lật đổ bất kỳ chính phủ nào nếu lợi ích bị đe dọa. Từ Cách mạng Hồi giáo 1979 đến chiến tranh Iran - Iraq kéo dài 8 năm (nơi Saddam Hussein sử dụng vũ khí hóa học với sự làm ngơ của phương Tây), Iran luôn nhìn mọi thiện chí ngoại giao từ Mỹ như một con ngựa thành Troy.

Nói dễ hiểu: Nếu đối tác từng giúp đối thủ cướp công ty của bạn, liệu bạn có tin vào “đề xuất hợp tác” tiếp theo? Với Iran, mặc định là không.

Cấm vận kinh tế: Con dao hai lưỡi

Đây là điểm thị trường cần đặc biệt lưu ý. Mỹ đã cô lập Iran như kiểu cả lớp tẩy chay một học sinh – chỉ khác là học sinh này kiểm soát một trong những trữ lượng dầu khí lớn nhất thế giới. Cấm vận của Mỹ đã làm xuất khẩu dầu của Iran giảm từ 2,5 triệu thùng/ngày năm 2018 xuống còn khoảng 1,5 triệu hiện nay. Nhưng đây là cú twist: Iran đã thành thạo kỹ năng né cấm vận.

Các nhà máy lọc dầu Trung Quốc vẫn mua dầu Iran thông qua các thủ đoạn phức tạp: chuyển hàng giữa tàu, giấy tờ giả mạo... Tổng giá trị giao dịch ngầm này ước tính 30–40 tỷ USD mỗi năm, theo các hãng phân tích năng lượng. Giống như một trò trốn tìm tài chính toàn cầu, nơi phần thưởng là an ninh năng lượng cho nền kinh tế lớn thứ hai thế giới.

Tỷ giá rial Iran mất hơn 50% giá trị trong một năm qua, lạm phát vượt 40%, và biểu tình bùng nổ khắp các thành phố lớn hồi đầu 2025 sau khi chính phủ cắt trợ giá nhiên liệu. Nhưng thay vì buộc Tehran phải nhượng bộ, áp lực kinh tế lại giúp phe bảo thủ củng cố quan điểm: Mỹ không muốn tuân thủ hạt nhân – Mỹ muốn lật đổ chế độ.

Bàn cờ ủy nhiệm: Vì sao xung đột khu vực luôn là vấn đề toàn cầu

Chiến lược của Iran không chỉ là làm giàu uranium. Họ tìm cách tạo “chiều sâu chiến lược” thông qua các lực lượng ủy nhiệm như Hezbollah ở Lebanon, Houthi ở Yemen, các nhóm vũ trang ở Iraq và Syria. Đây không đơn thuần là chính sách đối ngoại – mà là bảo hiểm của Iran nếu Mỹ hoặc Israel tấn công quân sự.

Với nhà đầu tư, điều này đặc biệt quan trọng: bất kỳ xung đột nào ở Hồng Hải, một quả rocket từ Lebanon, hay một cuộc tấn công bằng drone vào cơ sở dầu khí ở Saudi đều có thể làm giá năng lượng tăng vọt. Nhớ vụ tấn công Abqaiq năm 2019? Dầu tăng 15% chỉ sau một đêm, trước khi tình hình lắng dịu.

Câu hỏi hàng tỷ đô: thực dụng hay tiếp tục cố chấp?

Vậy điều gì sẽ xảy ra tiếp theo? Giới lãnh đạo Iran đang đứng trước bài toán cổ điển của các chế độ độc tài: tiếp tục theo đuổi ý thức hệ hay chuyển hướng sang kinh tế thực dụng. Phe cải cách muốn áp dụng mô hình Trung Quốc – duy trì quyền lực chính trị trong khi mở cửa kinh tế với phương Tây. Trong khi đó, phe bảo thủ lại xem bất kỳ thỏa hiệp nào là bước đầu dẫn đến sụp đổ chế độ.

Một số dấu hiệu gần đây cho thấy Tehran đang “thăm dò”. Các cuộc đàm phán hạt nhân gần đây tại Oman và Rome cho thấy cả hai bên đều hiểu rằng con đường hiện tại – cấm vận, khiêu khích, tấn công quân sự – không thể kéo dài. Nhưng vấn đề là: Iran sẽ không từ bỏ làm giàu uranium (họ coi đó là sống còn), còn Mỹ sẽ không gỡ cấm vận nếu không có nhượng bộ lớn về vũ khí hạt nhân và lực lượng ủy nhiệm.

Tác động đến thị trường châu Á

Đối với nhà đầu tư Đông Nam Á, quan hệ Mỹ - Iran tạo ra ba hệ quả lớn cho thị trường:

Biến động năng lượng: Mỗi lần leo thang có thể khiến giá dầu tăng thêm 5–10 USD/thùng, ảnh hưởng nặng nhất đến các nền kinh tế phụ thuộc nhập khẩu như Thái Lan và Philippines. Trong xung đột tháng 6, dầu Brent có lúc chạm 85 USD/thùng rồi điều chỉnh về mức 78.

Dòng vốn trú ẩn: Bất ổn địa chính trị khiến dòng vốn đổ vào trái phiếu chính phủ Nhật, REITs Singapore và vàng – đã tăng 3% trong đợt khủng hoảng gần nhất trước khi bị chốt lời.

Chi tiêu quốc phòng: Khi Trung Đông dậy sóng, các nước châu Á tăng tốc hiện đại hóa quân đội. Cổ phiếu Lockheed Martin và Raytheon tăng hơn 5% trong giai đoạn căng thẳng cao trào.

Kết luận từ Kevin

Quan hệ Mỹ - Iran không chỉ là chuyện đàm phán hạt nhân. Nó là bài toán lớn hơn: liệu một chế độ cách mạng có thể hòa nhập với kinh tế toàn cầu? Cuộc khủng hoảng kinh tế trong nước buộc Iran phải nghĩ đến hợp tác, nhưng 70 năm ngờ vực không thể xóa đi trong một sớm một chiều.

Nhà đầu tư thông minh không cược vào hòa giải tức thời. Hãy quan sát các bước đi nhỏ: nới lỏng cấm vận có điều kiện, hoặc các thỏa thuận khu vực để giảm căng thẳng mà chưa cần giải quyết tận gốc vấn đề.

Trận chiến đắt đỏ nhất Trung Đông chưa thể kết thúc. Nhưng hiểu rõ lịch sử sẽ giúp bạn giải mã vì sao giá dầu vẫn luôn căng thẳng – và vì sao danh mục đầu tư khôn ngoan vẫn nên dành chỗ cho vàng. Câu hỏi không phải là "có xảy ra căng thẳng nữa không", mà là "khi nào", và "liệu khi đó, lý trí có còn thắng thế?"

Tuyên bố miễn trách nhiệm: Phân tích này chỉ nhằm mục đích giáo dục, không phải lời khuyên đầu tư. Thị trường biến động nhanh hơn cả chính trị Trung Đông, và hiệu suất trong quá khứ không đảm bảo kết quả trong tương lai. Hãy tự nghiên cứu, đa dạng hóa danh mục và không bao giờ đầu tư quá khả năng chịu lỗ của bạn.