Anh Quốc vs Việt Nam Cái giá thực sự của sự suy thoái và trỗi dậy của ngành sản xuất
Tôi đã dành cả tuần này để tự học về quá trình phi công nghiệp hóa, so sánh dữ liệu của Anh với sự mở rộng công nghiệp của Việt Nam, và thành thật mà nói, sự tương phản này thật sự gây sốc.
Điều khiến tôi chú ý nhất là tỷ trọng sản xuất trong GDP của Anh đã giảm từ khoảng 30 phần trăm vào thập niên 1970 xuống chỉ còn chưa tới 9 phần trăm hiện nay. Việt Nam thì đi theo hướng ngược lại, ngành sản xuất hiện chiếm hơn 25 phần trăm nền kinh tế và vẫn đang tiếp tục tăng. Nhưng vấn đề không chỉ nằm ở các con số. Điều quan trọng hơn là vai trò mà ngành sản xuất mang lại cho một nền kinh tế, điều mà chúng ta dường như đã quên mất.
Vấn đề năng suất là rất thực. Ngành sản xuất tạo ra các hiệu ứng lan tỏa như cải tiến quy trình, tự động hóa, kỷ luật chuỗi cung ứng. Những yếu tố này lan rộng ra toàn bộ nền kinh tế. Khi Anh chuyển dịch sang dịch vụ, đặc biệt là tài chính và bán lẻ, các hiệu ứng lan tỏa đó cũng biến mất. Nhiều công việc dịch vụ chỉ tăng theo số lượng lao động chứ không phải theo sản lượng. Đây là một phần lý do khiến tăng trưởng năng suất của Anh trì trệ suốt mười lăm năm qua.
Tiếp theo là sự rỗng hóa của các vùng. Các nhà máy sản xuất từng phân bố rộng khắp Midlands, miền Bắc, xứ Wales và Scotland. Khi chúng đóng cửa, hoạt động kinh tế bị dồn về London và Đông Nam nước Anh. Cuối tuần trước tôi đã dành thời gian so sánh dữ liệu GDP khu vực giữa Newcastle và Manchester với Greater London, và khoảng cách thực sự rất đáng kinh ngạc. Sự mất cân đối này hiện đang thúc đẩy căng thẳng chính trị, trong khi khái niệm leveling up vẫn giống một khẩu hiệu hơn là một chiến lược thực chất.
Sự mong manh trong thương mại là một hệ quả khác mà tôi vẫn đang cố hiểu sâu hơn. Xuất khẩu sản xuất mang lại ngoại tệ mạnh và quyền định giá. Anh hiện phụ thuộc nhiều vào xuất khẩu dịch vụ và nhập khẩu phần lớn hàng hóa sản xuất. Điều đó khiến nền kinh tế dễ bị tổn thương trước biến động tiền tệ và các cú sốc chuỗi cung ứng, đúng như những gì chúng ta đã chứng kiến trong giai đoạn lạm phát năng lượng và hàng hóa gần đây.
Sự xói mòn kỹ năng có lẽ là vấn đề khó đảo ngược nhất. Hệ sinh thái sản xuất từng duy trì các chương trình học nghề, đội ngũ kỹ thuật viên và năng lực kỹ thuật ứng dụng. Khi các nhà máy đóng cửa hoặc chuyển ra nước ngoài, các con đường đào tạo nghề cũng suy yếu. Các trường đại học vẫn tiếp tục đào tạo ra nhiều cử nhân, nhưng ngày càng ít vai trò có thể chuyển hóa kiến thức lý thuyết thành năng lực công nghiệp thực tế. Khoảng cách đó đến nay vẫn còn tồn tại.
Điều khiến tôi ấn tượng nhất là sự thay đổi về mặt tâm lý kinh tế. Ngành sản xuất nuôi dưỡng tư duy dài hạn, đầu tư, kiên nhẫn và cải tiến từng bước. Nước Anh hậu công nghiệp lại nghiêng về tài chính hóa và tăng giá tài sản. Chúng ta bị ám ảnh về mặt chính trị bởi nhà ở và tiêu dùng, hơn là sản xuất.
Việt Nam cho thấy điều gì có thể đạt được khi sản xuất được coi trọng, nhưng họ cũng đang đối mặt với những thách thức riêng như chuyển từ lắp ráp sang các công đoạn có giá trị cao hơn, quản lý chi phí gia tăng và nâng cấp kỹ năng lao động. Điểm khác biệt là Việt Nam đang thảo luận những vấn đề đó từ vị thế đã có năng lực sản xuất, chứ không phải cố gắng xây dựng lại từ trạng thái suy yếu.
Mô hình dường như rất rõ ràng. Không một nền kinh tế nghiêm túc nào có thể quên cách làm ra sản phẩm. Câu hỏi đối với nước Anh không phải là liệu chúng ta có nên chỉ dựa vào sản xuất hay không. Mà là liệu chúng ta có đủ khả năng để chỉ có quá ít sản xuất như hiện nay hay không.
Những gì tôi đang đọc là Why Nations Fail của Acemoglu và Robinson, cùng với các báo cáo của IMF về chính sách công nghiệp tại các thị trường mới nổi.